Pilot riooloverstorten: plastic zwerfafval opvangen én onderzoeken

“Alle plastic vervuiling van ons water is een probleem, maar soms verdient bepaald afval extra aandacht. Zeker als er acute problemen mee ontstaan”, vertelt Bob Smit, adviseur circulaire economie en afval bij Rijkswaterstaat. “De waterschappen en Rioned (de Nederlandse koepelorganisatie voor stedelijk waterbeheer en rioleringen) vinden de laatste jaren steeds meer plastic doekjes in het (riool)water. “Die doekjes – bedoeld voor je billen, snotneus of zonnebril – zijn heel erg taai en plakken onder water samen. Als ze in de schroeven van gemalen belanden, lopen die schroeven vast. Het kost veel geld en tijd om zo’n schroef weer schoon te maken. Ondertussen kan het gemaal niet pompen. Dat is een risico voor onze droge voeten.”

Steeds vaker overvolle riolen

Smit legt uit hoe klimaatverandering dit probleem versterkt. “Vooral in de zomermaanden krijgen we steeds vaker met zware regenbuien te maken. Als het rioleringsstelsel dan volloopt, spuit het overtollige water weg via speciale openingen: de riooloverstorten. Zo’n overstort kun je zien als een soort ‘noodventiel’ dat opengaat als de waterdruk te hoog wordt. Zo komen straten niet blank te staan. Het nadeel is alleen dat een overstort het rioolwater rechtstreeks loost in oppervlaktewater. Zo kan na hevige neerslag ineens veel plastic zwerfafval uit riolen in rivieren, sloten en kanalen belanden. En dat gebeurt dus steeds vaker.”

‘Vuilfuik’ als vangnet

Smit en zijn collega’s van Rijkswaterstaat namen alle tijd om het probleem met de waterschappen en Rioned te bespreken. “Uiteindelijk kozen we samen voor het gebruik van de ‘vuilfuik’. Dat is een soort vangnet voor afval in het water. De fuik wordt in de rioolbuis geplaatst vlak bij de opening van een riooloverstort. Of vlak áchter de opening als we niet goed in de buis kunnen komen. Dat doen we uiteraard op zo’n manier dat het overtollige water wel nog steeds gemakkelijk kan worden afgevoerd.  
Na elke overstort door zware regenbuien - gemiddeld zo’n twee à drie keer per jaar - halen we de volle fuik uit de buis en plaatsen we een lege fuik terug. Zo vangen we bijna al het plastic afval op voordat het via de riooloverstort het milieu instroomt. De vuilfuik is geen nieuwe techniek, maar door onbekendheid en angst voor verstopping wordt hij nog weinig gebruikt. Daar willen we samen wat aan doen.”

Testen in de praktijk

Om het idee in de praktijk te kunnen testen, vroegen de waterschappen tientallen gemeenten in Nederland om mee te doen aan een pilot. De pilot is onderdeel van het Programma plasticvrije rivieren. Helmond, Maashorst en Venlo meldden zich in het najaar van 2025 als eerste deelnemers aan. “Deze gemeenten zijn al jarenlang zeer actief met hun eigen afvalaanpak. Het specifieke probleem met plastic zwerfafval uit riooloverstorten speelt bij hen op allerlei plekken. Het is lelijk, schadelijk en inwoners klagen er steeds vaker over. Dus grepen ze deze pilot met beiden handen aan om er gericht wat aan te doen. De proef in deze gemeenten is eind 2025 gestart en loopt tot en met 2029. We zijn nu al razend benieuwd naar de resultaten.”

Plastic afval uitpluizen

Het tegengaan van plastic vervuiling is niet het enige doel van de pilot. “We hopen ook meer over de samenstelling van het afval te leren”, vertelt Smit. “We zijn in gesprek met de  Wageningen University & Research (WUR) om te kijken of zij de inhoud van de vuilfuiken zouden kunnen uitpluizen. We weten al dat naast de genoemde doekjes ook veel ander plastic afval in het rioolwater zit. Denk aan wattenschijfjes, tampons en maandverband. Hoe beter we alle afvalsoorten kennen, hoe effectiever we het probleem bij de bron kunnen aanpakken. Rioned wil bijvoorbeeld graag een verbod op plastic doekjes. Dat lukt eerder als duidelijk is dat dat soort afval het grootste deel van al het plastic rioolafval is.”

Plastic soep

Er is nog een belangrijke reden om je als gemeente aan te melden voor de pilot. “Het plastic zwerfafval in onze riolen is een grote bron van de groeiende plastic soep in rivieren en de zee. Het zichtbare afval is natuurlijk geen mooi gezicht en het is op veel manieren hinderlijk voor planten en dieren. Maar onderschat ook niet de allerkleinste plastic deeltjes. Via het water komen ‘microplastics’ uiteindelijk in de hele voedselketen terecht. En dus ook in de mens via vrijwel alle producten die we eten en drinken.”

Meedoen aan de pilot

Smit is blij met de eerste gemeenten die meedoen aan de pilot, maar zou graag nóg meer aanmeldingen zien. “Met meer deelnemers kunnen we meer plastic data verzamelen en ervaringen combineren. En kunnen we beter inschatten of deze maatregel op grote schaal effectief, uitvoerbaar en betaalbaar is. Vanuit Rijkswaterstaat hebben we in 2026 nog voor een aantal gemeenten budget beschikbaar voor de aanschaf van een vuilfuik. Gemeenten die meedoen, kunnen ook onderling hun ervaringen en tips uitwisselen. Dát ze aan de slag moeten met de aanpak van plastic watervervuiling, staat vast. Er komt namelijk steeds meer Europese wetgeving aan voor een betere waterkwaliteit. Gemeenten die nieuwsgierig zijn naar de pilot, nodigen we van harte uit om contact op te nemen via zwerfafval@rws.nl of LinkedIn.”