Nieuwe handreiking helpt gemeenten bij structurele zwerfafvalaanpak
Hoe maak je als gemeente de aanpak van zwerfafval tot een vast onderdeel van beleid en uitvoering? Een nieuwe handreiking laat zien welke instrumenten je daarvoor kunt inzetten. De Omgevingswet biedt hierbij nieuwe mogelijkheden, met het vrijwillige programma als interessant instrument voor wie de gemeentelijke aanpak wil verstevigen.
Zwerfafval, voor veel gemeenten is het een hardnekkige opgave. Dat komt onder andere omdat de aanpak ervan verschillende thema’s raakt. Denk aan afval, openbare ruimte, duurzaamheid, gezondheid, veiligheid en participatie. Ook zijn er veel verschillende partijen bij betrokken. Daardoor blijven maatregelen los van elkaar bestaan of verdwijnen ze na verloop van tijd weer.
De nieuwe handreiking ‘Zwerfafval en de Omgevingswet’ helpt gemeenten om keuzes te maken in beleid en uitvoering. Een belangrijke boodschap is dat structurele verbetering meer vraagt dan alleen juridische regels. Juist de verbinding tussen onder andere doelen, maatregelen, monitoring en bijsturing is belangrijk.
Programma als verbinder van strategie en uitvoering
Een van de opties die de handreiking benoemt, is het vrijwillige programma onder de Omgevingswet. Met dit beleidsinstrument kunnen gemeenten strategie en uitvoering aan elkaar verbinden. Daarmee kunnen zij zwerfafval steviger neerzetten als een structurele gemeentelijke opgave, in plaats van een verzameling losse maatregelen en projecten.
De handreiking maakt duidelijk dat gemeenten uit verschillende instrumenten en aanpakken kunnen kiezen: van een convenant of pilot tot een programma onder de Omgevingswet. Welke route het meest passend is? Dat verschilt per gemeente. Het hangt onder meer af van de lokale opgave, bestuurlijke ambities, capaciteit en de samenwerking met andere partijen.
Van ‘losse acties’ naar een aanpak die meebeweegt
De publicatie is vooral bedoeld om gemeenten handelingsperspectief te bieden. Met de handreiking kun je bepalen welke combinatie van instrumenten past bij de situatie in jouw gemeente. De afwegingshulp en vragenlijst die als bijlagen in de handreiking staan, helpen je om daarin een keuze te maken. Maatwerk blijft het uitgangspunt: doe wat kan en borg gericht waar nodig.
Jouw zwerfafvalaanpak: handhaven of ‘verleiden’?
Wat is kansrijker: jouw zwerfafvalaanpak vatten in regels en die vervolgens handhaven, of stakeholders verleiden om vrijwillig mee te werken? Tijdens de impactsessie ‘Handhaven vs. verleiden’ op 7 oktober 2025 deelden 3 gemeenten hun ervaringen. Lees het artikel 'Kies je voor de wortel of de stok bij het bestrijden van zwerfafval?', voor een samenvatting in de vorm van 3 praktische tips. Met daarnaast een handig overzicht van verleidings- en handhavingsmogelijkheden voor jouw lokale aanpak.