ZwerfafvalWijzer 2025 geeft rijk beeld van gemeentelijke aanpak zwerfafval
In 2025 voerde Rijkswaterstaat de eerste ZwerfafvalWijzer uit: een online instrument dat gemeenten en andere beheerorganisaties inzicht biedt in hun aanpak van zwerfafval. Deze eerste editie is inmiddels afgerond en levert waardevolle inzichten op voor beleid en uitvoering.
Aan de eerste ronde deden 118 beheerorganisaties mee; 72 daarvan namen ook deel aan de tweede ronde. Ongeveer 32% van alle Nederlandse gemeenten was vertegenwoordigd, waardoor de resultaten een representatief beeld geven van de gemeentelijke aanpak.
Brede inzet, maar ruimte voor verdere ontwikkeling
De uitkomsten laten zien dat zwerfafval in veel gemeenten onderdeel is van breder afval‑ of grondstoffenbeleid. Een specifiek zwerfafvalplan en duidelijke schoondoelstellingen ontbraken regelmatig. Activiteiten richtten zich vooral op schoonmaak, participatie en communicatie, vaak in samenwerking met vrijwilligers, scholen en verenigingen.
Bronaanpak, handhaving en monitoring werden belangrijk gevonden, maar bleken in de praktijk minder uitgewerkt — vaak door beperkte capaciteit, middelen of methodieken.
Twintig inspirerende maatregelen uit de praktijk
Een derde van de deelnemers droeg een zelf toegepaste maatregel aan, wat leidde tot een gevarieerde set van twintig inspirerende voorbeelden. Deze varieerden van buurtteams en educatieve acties tot samenwerking met ondernemers en innovatieve technische oplossingen.
In de tweede ronde beoordeelden deelnemers deze maatregelen. De helft vond de maatregelen interessant; 21% had er al ervaring mee. Van die groep beoordeelde ongeveer de helft de toegepaste maatregelen als effectief. Redenen om maatregelen niet toe te passen zijn onder meer beperkte relevantie voor het eigen gebied, kosten, capaciteit en praktische uitvoerbaarheid.
Blik vooruit: waardevol instrument voor toekomstige monitoring
De eerste uitvoering van de ZwerfafvalWijzer toont dat gemeenten betrokken en creatief zijn, maar ook dat verdere professionalisering wenselijk is. Deelnemers onderstrepen vooral het belang van bronaanpak, producentenverantwoordelijkheid, statiegeld, educatie en langdurige gedragsbeïnvloeding.
Hoewel deze editie is afgerond, wordt de ZwerfafvalWijzer in 2027 opnieuw uitgevoerd. Zo blijft het een waardevol terugkerend instrument voor monitoring, kennisdeling en het versterken van de integrale aanpak van zwerfafval.
