Op deze pagina vind je beknopte, praktische tips over gedragsverandering – speciaal samengesteld om je snel en pakkend te inspireren. Je ontdekt hier hoe je met gedragswetenschap je impact kan vergroten. Van het stimuleren van duurzaam gedrag tot het versterken van intern draagvlak: deze kennis biedt handvatten voor effectief beleid. Wil je meer dan beknopte kennis? Geen zorgen, we vertellen je ook waar je verdieping kunt vinden.
Verder naar:
📌Delen en lenen stimuleren als gemeente
Tip voor beleidsmakers:
Als gemeente kan je de inwoners een gratis account op een deel- en leenplatform inkopen. Hiermee faciliteer je het gedrag. Combineer dit met gerichte communicatiemiddelen waarmee je het deel en leen gedrag stimuleert.
Hoe zit dat?
Inzicht
Inwoners met een gratis account via de gemeente maakten actiever gebruik van het platform én leenden vaker producten. Door de drempel van de kosten van het account weg te halen én dit persoonlijk en duidelijk te communiceren, gingen veel meer mensen het platform daadwerkelijk gebruiken.
Handelingsperspectief
In dit rapport – en in de bijbehorende toolbox – ontdek je hoe je als gemeente inwoners eenvoudig kunt stimuleren om meer te delen en te lenen.
Lees meer over het kennisdocument Delen en Lenen
📌Toekomstbestendig Nederland: De Circulaire Aanpak met het Grootste Draagvlak
Tip voor beleidsmakers:
Combineer in elk nieuw CE-project een technologische/beleidsmatige interventie met een lokaal initiatief.
Hoe zit dat?
Inzicht
Mensen zijn eerder bereid om circulair gedrag te omarmen als zij het zien als realistisch en haalbaar binnen hun eigen leven. Uit het onderzoek blijkt dat visies die aansluiten op het huidige systeem en weinig ingrijpende gedragsverandering vragen, het meeste draagvlak hebben.
Het scenario dat inzet op technologische oplossingen en tegelijkertijd ruimte laat voor behoud van comfort en keuzevrijheid, scoort het best. Meer ingrijpende of idealistische scenario’s worden vaker als onrealistisch of moeilijk uitvoerbaar gezien, wat weerstand oproept.
Daarnaast is er veel draagvlak voor initiatieven die naast circulariteit ook sociale cohesie stimuleren.
Handelingsperspectief
Zie het rapport voor verdieping in doelgroepen en scenario’s.
Lees meer over het kennisdocument Circulaire Visies
📌Reclamevrij werken? Inwoners missen reclame veel minder dan gedacht
Tip voor beleidsmakers:
Communiceer dat de maatregel rust en minder commerciële druk beoogt – inwoners staan hier positief tegenover.
Hoe zit dat?
Inzicht
Mensen merken reclame vaak nauwelijks bewust op. Bij verwijdering missen zij deze niet en ervaren zij de omgeving als rustiger. De sociale acceptatie van reclamevrije zones blijkt groot.
Handelingsperspectief
Bekijk het volledige rapport voor handvatten voor monitoring en evaluatie, inclusief aandachtspunten voor vergelijkende effectmetingen.
Lees meer over het kennisdocument Afwezigheid van reclame
📌Circulair gedrag begint bij de buren: zo beweeg je consumenten naar minder, langer en tweedehands
Tip voor beleidsmedewerkers/bedrijven:
Wil je circulair consumentengedrag stimuleren? Begin met het zichtbaar maken van gewenst gedrag in de openbare ruimte. Ondersteun tweedehandswinkels bij het verkrijgen van een plek in het stadscentrum en communiceer actief over reparatiemogelijkheden en garantierechten. Kleine omgevingsaanpassingen verlagen de drempel aanzienlijk.
Hoe zit dat?
Inzicht
Mensen laten hun kapotte bank of telefoon vaak niet repareren, niet omdat ze het niet willen, maar omdat ze niet weten waar ze terechtkunnen. Of omdat het te veel gedoe lijkt. Tegelijkertijd blijkt dat wie in zijn omgeving mensen ziet repareren, dat zelf ook veel vaker doet. Repareren is dus geen kwestie van motivatie alleen — het moet makkelijk zijn én normaal voelen. Zodra de buurman zijn stoel laat repareren, vergroot dat de kans dat jij dat ook doet.
Handelingsperspectief
Het volledige rapport is te downloaden via Rijksoverheid.nl. Wil je als organisatie aan de slag met gedragsverandering rond circulaire consumptie? Neem dan contact op met Behavior Change Group, de onderzoekers achter dit rapport, of verken de beleidsinstrumenten die het ministerie van IenW ontwikkelt in het kader van het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE).
Lees meer over het kennisdocument Nulmeting meubels en EEA
📌Minder reclame, minder kopen? Zo beïnvloedt een reclamebeperking het kledinggedrag van consumenten
Tip voor beleidsmaker:
Wil je als beleidsmaker aan de slag met reclamebeperking? Begin dan niet met het opstellen van regels, maar met het in kaart brengen van de feedbackmechanismen in jouw specifieke context. Identificeer welke actoren (retailers, platforms, media) afhankelijk zijn van reclameinkomsten en betrek hen vroegtijdig. Zo ontwerp je beleid dat ook juridisch haalbaar en handhaafbaar is — inclusief een heldere uitzondering voor duurzame en tweedehands kleding.
Hoe zit dat?
Inzicht
Waarom kopen mensen kleding die ze eigenlijk niet nodig hebben? Dat komt niet alleen door gebrek aan wilskracht. Het komt ook doordat mensen blootgesteld worden aan nieuwe kleding. Het is dus niet alleen een kwestie van bewuste keuzes maken, maar ook van welke prikkels je dagelijks tegenkomt.
Handelingsperspectief
Drie concrete vervolgstappen zijn mogelijk. Ten eerste kan het systeemmodel verder worden onderbouwd via aanvullende literatuurstudie en verdiepingssessies met experts, om de effecten van reclamebeperking beter te kunnen inschatten en evalueren. Ten tweede kan het model worden uitgebreid met andere beleidsmaatregelen — zoals een verbod op continue uitverkoop of stimulering van kledingbibliotheken — om een integrale interventiestrategie te ontwikkelen. Ten derde kan worden gewerkt aan kwantificering van het model, zodat de relatieve effectiviteit van verschillende maatregelen met elkaar vergeleken kan worden. Neem contact op met TNO voor samenwerking op een van deze paden.
Lees meer over het kennisdocument Systeemanalyse kledingconsumptie en reclamebeperking
📌 Eén op de zes kledingstukken wordt nooit gedragen — zo verandert dat
Tip voor beleidsmedewerkers/bedrijven:
Organiseer of ondersteun lokale "reparatiecafés" en naailessen gericht op jongeren tussen 15 en 40 jaar. Deze groep heeft de grootste motivatie om reparatievaardigheden te leren, maar mist de kennis en de sociale omgeving waarin repareren normaal is.
Hoe zit dat?
Inzicht
Bijna de helft van alle kleding die Nederlanders weggooien, is van een fast fashion merk. Tegelijkertijd zijn de favoriete kledingstukken juist van duurdere of duurzamere merken. Dit laat zien dat goedkope kleding weliswaar veel wordt gekocht, maar zelden gekoesterd wordt. Wie iets koopt waar hij of zij écht blij mee is — omdat het goed zit, mooi is of lang meegaat — gooit het veel minder snel weg. Kwaliteit boven kwantiteit loont dus niet alleen voor het milieu, maar ook voor de portemonnee.
Handelingsperspectief
Organisaties die verder willen met dit onderwerp kunnen contact opnemen met het Kenniscentrum Business Innovation van Hogeschool Rotterdam, (contactpersoon: Mirella Soyer, m.p.n.c.soyer@hr.nl). Daarnaast biedt het Beleidsprogramma Circulair Textiel 2025–2030 van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een concreet beleidsmatig kader. Voor gemeenten en bedrijven die aan de slag willen met reparatie initiatieven of consumentengedrag, zijn de microdata uit dit onderzoek beschikbaar als vertrekpunt voor lokale interventies of vervolgonderzoek.
Lees meer over het kennisdocument Rapportage Nationale Kledingkast Audit 2025
📌 Combineer normeren en beprijzen om circulaire keuzes te ondersteunen
Tip voor beleidsmedewerkers/bedrijven:
Bij het overwegen van normerende en beprijzende maatregelen is het van belang om ook de bredere gedragseffecten in kaart te brengen. Prijs of beschikbaarheid zijn niet de enige factoren die gedrag bepalen.
Hoe zit dat?
Inzicht
Uit het rapport blijkt dat zowel normerende als beprijzende maatregelen kunnen bijdragen aan circulair consumentengedrag, maar dat hun effectiviteit sterk afhangt van de context en de wijze van implementatie. Normerende maatregelen lijken vaker op meer maatschappelijk draagvlak te kunnen rekenen, terwijl beprijzende maatregelen potentieel een grotere gedragsimpact hebben. Het combineren van beide typen maatregelen kan helpen om circulaire keuzes voor consumenten geleidelijk normaler, logischer en aantrekkelijker te maken.
Handelingsperspectief
Beleidsmakers kunnen de inzichten uit dit rapport gebruiken als eerste onderbouwing om kansrijke maatregelen verder uit te werken en te toetsen, bijvoorbeeld via pilots of verdiepende analyses naar juridische, technische en andere uitvoeringsaspecten.
Lees meer over het kennisdocument Effecten van normerende en beprijzende maatregelen op circulaire keuzes van consumenten
📌 Maak circulariteit aantrekkelijk met gemak, voordeel en vertrouwen
Tip voor beleidsmedewerkers/bedrijven:
Breng circulaire producten niet als ‘duurzaam’, maar als slim, voordelig of comfortabel alternatief.
Hoe zit dat?
Inzicht
De meeste consumenten kiezen niet bewust circulair; ze doen dat pas wanneer het product persoonlijk voordeel biedt of net zo makkelijk werkt als nieuwkoop.
Handelingsperspectief
Ondernemers kunnen beginnen met het herontwerpen van hun klantreis: verlaag drempels, bied zekerheid en benadruk het voordeel voor de klant.
Lees meer over het kennisdocument Consumenten stimuleren naar circulair gedrag
📌 Slimme keuzes en tweede kansen: zo verleng je de levensduur van spullen
Tip voor beleidsmedewerkers / bedrijven:
Benadruk in communicatiecampagnes het voordeel voor de portemonnee en het plezier van tweedehands shoppen in plaats van duurzaamheid. Zo sluit je aan op de echte motivatie van de burger.
Hoe zit dat?
Inzicht
Veel mensen doen al aan levensduurverlenging zonder zich daarvan bewust te zijn. Ze geven producten door aan anderen, kopen via Marktplaats of laten iets repareren als het goedkoper is dan nieuw. Niet uit milieubewustzijn, maar omdat het slim voelt en geld bespaart.
Handelingsperspectief
Wil jij circulair gedrag stimuleren? Ontwikkel campagnes rondom plezier en slimme deals – niet alleen rond duurzaamheid. Denk aan slogans zoals: “Tweedehands is tweemaal slim: voor je portemonnee én de planeet.” Of “Repareren: Eigenlijk doe je het al.”
Lees meer over het kennisdocument 'Kwalitatief onderzoek levensduurverlenging'.
📌 Zó versterk je duurzaam gedrag bij bedrijven zonder extra regels
Tip voor beleidsmedewerkers / bedrijven:
Richt een sectorloket op met praktische factsheets, tools én persoonlijk advies, zodat bedrijven circulair beleid makkelijker kunnen toepassen in hun dagelijkse werk.
Hoe zit dat?
Inzicht
Veel bedrijven willen wel duurzamer werken, maar verdrinken in regels en versnipperde informatie. Zeker kleinere bedrijven missen overzicht en hulp. Een centraal aanspreekpunt zou hen enorm helpen.
Handelingsperspectief
- De ontwikkelingen vanuit het programma Circulair Doen in de gaten houden
- Samenwerken met brancheorganisaties om pilots te starten en praktische informatie over beleid te delen
Lees meer over de kennisdocumenten:
Behoeftepeilingen Circulair Doen bij bedrijven uit de EEA-sector
Behoeftepeilingen Circulair Doen bij bedrijven uit de meubelsector
Behoeftepeilingen Circulair Doen bij bedrijven uit de textielsector
📌 Hoe beperk je de koopprikkel met effectieve maatregelen?
Tip voor beleidsmedewerkers
Begin met het verbieden van reclame voor fast consumptiegoederen en gratis terugsturen (retourneren) van artikelen. Dit heeft een breed bereik en een aanzienlijke gedragsimpact.
Hoe zit dat?
Inzicht
Verboden op fossiele reclames kunnen de koopprikkel significant verminderen door het aantal consumptieprikkels in de leefomgeving te verlagen. Dit verlaagt de impulsieve aankopen en versterkt duurzame keuzes.
Handelingsperspectief
Beleidsmakers kunnen starten met individuele maatregelen en deze gepast communiceren om draagvlak te creëren. Het is essentieel om de effecten te monitoren en leerpunten te benutten voor verdere implementatie.
Lees meer over het kennisdocument De gedragseffecten van maatregelen gericht op het verminderen van de koopprikkel
📌 Waarom bewustwording vaak niet tot gedragsverandering leidt
Bewustwording is vaak niet genoeg om gedrag te veranderen omdat mensen het merendeel van hun keuzes onbewust maken. Vaak is het effectiever om de capaciteit (kunnen) van je doelgroep te vergroten en de gelegenheid (fysieke omgeving) te veranderen. Hierdoor wordt het gewenste gedrag automatisch uitgevoerd.
Hoe zit dat?
Mensen denken op twee manieren: snel en intuïtief met systeem 1, of langzaam en bewust met systeem 2.
- Systeem 1 stuurt de meeste dagelijkse beslissingen automatisch aan, zoals je tanden poetsen of snel de kortste route kiezen.
- Systeem 2 komt in actie bij complexere taken, zoals het vergelijken van hypotheken of het invullen van een belastingformulier, waar meer denkwerk en tijd voor nodig zijn.
Wist je dat mensen op één dag ongeveer 95% van hun beslissingen met systeem 1 nemen? Onbewust dus!
Wil je hier meer over weten? Je leest het in dit nieuwsbericht.
📌 Gedragsinterventies: Schiet je gericht of met hagel?
Kies niet zomaar een oplossing als je gedrag wilt veranderen, maar begin met een probleemanalyse. Er zijn talloze technieken om gedrag te veranderen, maar wat in de ene situatie werkt kan in een andere situatie niet effectief of zelfs averechts werken. Voordat je een oplossing bedenkt is een gedegen probleemanalyse dus cruciaal.
Hoe zit dat?
Een probleemanalyse helpt om de situatie, doelgroep en oorzaken helder te krijgen. Je weet dan waarom je doelgroep het gedrag wel of niet uitvoert. Als je je oplossing of interventie op de oorzaken afstemt wordt de kans op een succesvolle gedragsverandering veel groter.
Heb je hier hulp bij nodig? Je leert het in onze gedragstrainingen.
📌 Gebruik het MCG-model als check tijdens een probleemanalyse
Het MCG-model helpt om gedrag te begrijpen door drie essentiële factoren te analyseren: motivatie, capaciteit en gelegenheid. Alle drie deze factoren moeten aanwezig zijn om gedrag tot stand te laten komen.
Hoe zit dat?
- Motieven zijn de redenen waarom iemand gedrag vertoont, zoals overtuigingen, sociale normen en gewoontes.
- Gelegenheid verwijst naar de fysieke omgeving die het gedrag mogelijk maakt of beperkt, zoals de aan- of afwezigheid van een gft-container.
- Capaciteit omvat de vaardigheden en kennis die nodig zijn om het gedrag uit te voeren, zoals weten welk afval bij het gft moet.
Alle drie deze factoren moeten aanwezig zijn om gedrag tot stand te laten komen. Dus weet je waar het bij jouw doelgroep aan ontbreekt? Dan geeft dat richting voor je oplossing. Ga na of het gedrag vooral beïnvloed wordt door motieven, capaciteit of gelegenheid en stem je interventie daar op af. Hiermee verhoog je de kans dat de interventie effectief inspeelt op de belangrijkste gedragsfactoren.
Heb je hier hulp bij nodig? We leren het je graag tijdens een van onze gedragstrainingen. Naar onze trainingen
📌 Focus op het gedrag waar veel mensen voor openstaan, maar nog niet doen
Wil je spullen langer in de omloop houden? Stimuleer levensduurverlengend gedrag door je te richten op eenvoudige gedragingen die voor veel mensen relevant voelen, zoals het weggeven of repareren van spullen. Bouw pas later op naar moeilijker levensduurverlengend gedrag zoals refurbished producten kopen.
Hoe zit dat?
Uit onderzoek blijkt dat er een mindset voor levensduurverlenging bestaat. Dat wil zeggen dat mensen die levensduurverlengend gedrag vertonen, vaak ook ander gedrag vertonen dat de levensduur van spullen verlengt. Iemand die bijvoorbeeld spullen repareert, zal ook vaker spullen weggeven of verkopen. Binnen deze mindset hebben mensen ook gedeelde opvattingen over welk levensduurverlengend gedrag makkelijk, gemiddeld of moeilijk is. Spullen weggeven is laagdrempelig, spullen repareren heeft een gemiddelde drempel, en tweedehands of refurbished producten kopen heeft een hoge drempel.
Je ziet in onderstaande afbeelding dat gedragingen rondom weggeven van spullen onderaan de ladder staan. Zij hebben een lage drempel en worden dus makkelijker uitgevoerd. Gedragingen zoals refurbished en tweedehands kopen staan hoger op de ladder staan en worden dus moeilijker uitgevoerd.
📌 Consuminderen: Onderzoek naar circulair gedrag
Er is een dringende noodzaak om onze consumptie en daarmee de druk op het milieu te verminderen. Een logische oplossing lijkt minder consumeren en produceren, ook wel consuminderen genoemd. Door de positieve kanten van consuminderen centraal te stellen wordt een circulaire levensstijl aantrekkelijker.
Hoe zit dat?
Minder consumeren en produceren is geen aantrekkelijk en overtuigend verhaal, omdat consuminderen afwijkt van de traditionele opvatting van welvaart en groei. Om mensen toch mee te krijgen hebben we een nieuw narratief ontwikkeld, waarin niet-kopen niet alleen als minder, maar juist als waardevol wordt gezien. Een toekomst met minder spullen biedt namelijk ook kansen voor meer rust, ruimte en betekenisvolle ervaringen. Door deze positieve kanten van consuminderen centraal te stellen wordt een circulaire levensstijl aantrekkelijker.
Keuzeoverload treedt op wanneer mensen worden geconfronteerd met te veel opties, wat kan leiden tot besluiteloosheid. Dit is relevant voor circulaire beleidsprogramma’s, waar burgers of bedrijven soms moeten kiezen tussen meerdere duurzame opties. Onderzoek toont aan dat te veel keuzes vaak verlammend werkt.
Tips voor beleidsmedewerkers:
- Lees meer over dit (geteste) verhaal.
- Gebruik het in jouw eigen boodschappen over minder consumeren.
- Ondersteun initiatieven die dit nieuwe verhaal versterken, zoals deelplatforms en reparatieservices.
- Deel dit verhaal met je collega van economie en vermijd campagnes die aanzetten tot overconsumptie.
📌 Hoe zet je de sociale norm in voor een schone buurt?
Motiveer ondernemers en buurtbewoners om de buurt schoon te houden, met behulp van de sociale norm. De sociale norm is wat mensen denken dat het normale gedrag in een situatie is. Dit heeft een sterke invloed op hoe mensen zich gedragen omdat mensen van nature groepsdieren zijn.
Hoe zit dat?
Mensen passen hun gedrag dus vaak aan naar het gedrag van anderen. Dit principe pasten we toe in Amsterdam rondom een grote opruimactie. We vroegen aan ondernemers om raamstickers op te hangen met de tekst 'Samen voor een schone buurt. Help jij ook mee?'. Dit versterkt het idee dat het in deze buurten ‘normaal’ gedrag is om de buurt schoon te houden.
Wil jij ook gebruik maken van deze raamstickers?
Download de toolbox
📌 Consuminderen maakt toch gelukkig
Stimuleer niet-kopen door alternatieven aan te bieden die langdurig geluk bevorderen, zoals het investeren in sociale of culturele ervaringen. Of bied reparatiemogelijkheden aan in winkelstraten en op andere druk bezochte plekken in steden. Dit helpt de overgang naar een circulaire economie zonder afbreuk te doen aan het welzijn van mensen.
Hoe zit dat?
Uit onderzoek blijkt dat kopen vaak leidt tot korte-termijngeluk, terwijl niet-kopen, hoewel beter voor het milieu, niet dezelfde voldoening geeft. Dit maakt het stimuleren van niet-kopen lastig, omdat het niet direct bijdraagt aan geluk. Een oplossing is om niet-kopen aantrekkelijker te maken door mensen te laten investeren in ervaringen in plaats van spullen. In plaats van een nieuw product te kopen, kunnen mensen hun geld besteden aan belevenissen, workshops of evenementen. Deze ervaringen geven vaak langer en dieper geluk, terwijl ze geen negatieve impact hebben op het milieu.
📌 Verlamming door een keuze-overload
Voorkom keuze-overload door het aantal keuzes te beperken tot enkele duidelijke opties. Bijvoorbeeld: bij subsidies voor circulair bouwen kan het helpen om slechts drie duurzame opties aan te bieden, zoals gerecyclede materialen, energie-efficiënte technologieën en hergebruikinitiatieven. Dit zorgt ervoor dat mensen sneller een beslissing nemen en verhoogt de kans op deelname aan circulaire programma's.
Hoe zit dat?
Keuze-overload treedt op wanneer mensen worden geconfronteerd met te veel opties, wat kan leiden tot besluiteloosheid. Dit is relevant voor circulaire beleidsprogramma’s, waar burgers of bedrijven soms moeten kiezen tussen meerdere duurzame opties. Onderzoek toont aan dat te veel keuzes vaak verlammend werken.